🌡️ एल निन्यो + मान्सून संकट | ३ जुलै २०२६
कृषी पर्व विशेष वृत्त | मुंबई
महाराष्ट्राच्या शेतकऱ्यांसमोर आज दोन परस्परविरोधी परंतु तितक्याच गंभीर आव्हानांचे चित्र आहे. एकीकडे जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) जुलै ते सप्टेंबर २०२६ दरम्यान एल निन्यो वेगाने तीव्र होण्याचा — आणि त्यामुळे देशभरात दुष्काळ, तीव्र उष्णता व अनियमित पाऊस होण्याचा — गंभीर इशारा दिला आहे. दुसरीकडे, याच काळात महाराष्ट्रात — विशेषतः कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात — आठवडाभर मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस पडणार असल्याचे IMD मुंबईने सांगितले आहे.
हे विरोधाभासी वाटत असले तरी वास्तव गुंतागुंतीचे आहे — एल निन्योचा फटका संपूर्ण हंगामाच्या एकूण पावसावर पडतो, तर सध्याच्या तीन सक्रिय हवामान प्रणाली कोकण व घाट परिसरात अल्पकालीन परंतु तीव्र पाऊस आणत आहेत. जून महिन्यात देशाचा पावसाचा तुटीचा टक्का ४०% राहिला आहे आणि कृषी मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार एकूण खरीप पेरणी गेल्यावर्षीपेक्षा २३% मागे आहे — हे वास्तव एल निन्योच्या प्रभावाचे स्पष्ट दर्शन घडवते.
🌡️ १. WMO चा धक्कादायक अहवाल — एल निन्यो ९०% निश्चित
जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) मे २०२६ मध्ये प्रकाशित केलेल्या El Niño/La Niña Update मध्ये अत्यंत स्पष्ट भाषेत म्हटले आहे:
जून-ऑगस्ट २०२६: एल निन्यो परिस्थिती विकसित होण्याची शक्यता ८०%, तर ENSO-तटस्थ परिस्थितीची शक्यता केवळ २०% राहिली आहे.
जुलै-सप्टेंबर, ऑगस्ट-ऑक्टोबर आणि सप्टेंबर-नोव्हेंबर २०२६: एल निन्यो परिस्थिती ठामपणे स्थिरावण्याची शक्यता ९०% किंवा त्यापेक्षा अधिक असेल. ENSO-तटस्थ परिस्थितीची शक्यता केवळ १०% वर घसरली आहे.
WMO ने नमूद केले आहे की मे २०२६ च्या मध्यापर्यंत विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरात समुद्रपृष्ठाचे तापमान वाढत आहे. त्याखाली खोल थरांमध्ये सरासरीपेक्षा +६°C अधिक उष्ण पाण्याचे प्रचंड साठे जमा झाले आहेत — हे एल निन्योच्या आगामी तीव्रतेचे सर्वात विश्वसनीय संकेत आहे. सदर्न ऑसिलेशन इंडेक्स (SOI) एप्रिल २०२६ मध्ये -११.२ वर पोहोचला आहे, जो एल निन्यो श्रेणीतच येतो.
WMO च्या या May 2026 अहवालाने La Niña च्या पुनरागमनाची शक्यता पूर्णतः नाकारली आहे.
भारतासाठी अर्थ काय?
Times of India ने ३ जुलैच्या अंकात दिलेल्या वृत्तानुसार WMO ने स्पष्ट केले आहे की एल निन्यो जुलै-सप्टेंबरदरम्यान “Rapid Development” होत जाईल आणि त्यामुळे भारतीय उपखंडात उष्णलहरी, दुष्काळ आणि अनियमित मान्सून पाऊस येण्याची शक्यता वाढेल. भारतात जूनमध्ये पावसाची तूट ४०% राहिली आहे आणि त्याचा थेट परिणाम खरीप पेरणीवर झाला आहे — कृषी मंत्रालयाच्या २५ जूनच्या आकडेवारीनुसार एकूण पेरणी क्षेत्र २३६ लाख हेक्टरवरून थेट १८२ लाख हेक्टरवर आले आहे.
🌧️ २. सध्याचा मान्सून — तीन प्रणाली एकत्र, कोकणात लाल इशारा
एल निन्योच्या दीर्घकालीन धोक्याच्या पार्श्वभूमीवर, IMD मुंबईने ३ जुलै २०२६ रोजी दुपारी १२:५६ वाजता जाहीर केलेल्या जिल्हानिहाय चेतावणी तक्त्यानुसार पुढील ५ दिवसांचे चित्र अत्यंत स्पष्ट आहे:
🔴 पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड — सर्वोच्च धोका (Red Alert): ३ ते ५ जुलैदरम्यान या जिल्ह्यांत Heavy to Very Heavy rainfall with Extremely Heavy rainfall at isolated places असे अधिकृत वर्गीकरण आहे. संभाव्यता: Very Likely. ६-७ जुलैला देखील जोरदार पाऊस कायम राहील.
🔴 रत्नागिरी — सातत्याने जोरदार: ३ ते ७ जुलैपर्यंत सलग पाच दिवस Heavy to Very Heavy पाऊस — Very Likely.
🟠 सिंधुदुर्ग — मध्यम ते जोरदार: ३ ते ७ जुलैदरम्यान Heavy rainfall — Very Likely. ७ जुलैपासून काहीसा कमी होईल.
🟡 धुळे — विजांच्या कडकडाटासह पाऊस: ३ जुलैला Thunderstorm with gusty winds (३०-४० kmph) आणि जड पाऊस. ४ जुलैला Heavy to Very Heavy with thunderstorm. ५ जुलैनंतर हलका ते मध्यम पाऊस.
IMD च्या राष्ट्रीय पत्रकानुसार मध्य महाराष्ट्र (Madhya Maharashtra) साठी ३ ते ७ जुलैदरम्यान Fairly Widespread to Widespread पाऊस, तर मराठवाड्यात ३ जुलैला Fairly Widespread आणि ४ ते ९ जुलैदरम्यान Isolated to Scattered पाऊस राहील.
गेल्या २४ तासांतील नोंदी (३ जुलै, सकाळी ८:३०): महाबळेश्वर (सातारा) — १९ सेमी, मंडणगड (रत्नागिरी) — १६ सेमी, गोंदिया (विदर्भ) — १६ सेमी.
🌀 ३. सध्याच्या पावसाला कारणीभूत हवामान प्रणाली
IMD नुसार सध्या पाच मुख्य हवामान प्रणाली एकत्र कार्यरत आहेत:
बंगालच्या उपसागरावर कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area): वायव्य बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र स्थिरावले असून ते पुढील दोन दिवसांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. याच्या प्रभावाखाली देशाच्या मध्यवर्ती भागात पुढील ४-५ दिवस मान्सून सक्रिय राहील.
हंगामी कमी दाबाचा आस (Seasonal Monsoon Trough): वायव्य राजस्थानपासून बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाच्या केंद्रापर्यंत खालच्या tropospheric पातळीत सक्रिय आहे.
शियर झोन (Shear Zone): सुमारे २१°N अक्षांशावर खालच्या व वरच्या tropospheric पातळींमध्ये.
Off-Shore Trough: महाराष्ट्र ते कर्नाटक किनारपट्टीदरम्यान समुद्रसपाटी पातळीत — हा कोकणात मुसळधार पावसाचे प्रमुख कारण.
पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance): मध्य tropospheric westerlies मध्ये ट्रफ स्वरूपात, २९°N च्या उत्तरेस ७०°E रेषेजवळ.
🌾 ४. एल निन्यो + सध्याचा पाऊस — शेतकऱ्यांसाठी खरा अर्थ काय?
येथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे आवश्यक आहे:
सध्याचा पाऊस हा मान्सूनच्या पहिल्या आवर्तनाचा (First Spell) भाग आहे — तो स्थानिक व तात्कालिक हवामान प्रणालींमुळे होत आहे आणि तो कोकण व घाट परिसरात तीव्र आहे.
एल निन्योचा धोका हा संपूर्ण हंगामाच्या एकूण पावसावर आहे — विशेषतः जुलैच्या दुसऱ्या आठवड्यानंतर पाऊस कमी होण्याची आणि दीर्घ कोरडे कालावधी (Dry Spells) येण्याची शक्यता अधिक आहे. माणिकराव खुळे यांनी स्पष्ट केले आहे की पूर्व विदर्भ वगळता उर्वरित महाराष्ट्रात जुलै महिन्यात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस राहण्याची शक्यता आहे.
जूनचा ४०% पावसाचा तुटीचा परिणाम: कृषी मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार देशभरात खरीप पेरणी २३% मागे आहे. डाळींची पेरणी गेल्यावर्षीच्या २.७३ लाख हेक्टरवरून थेट १.५५ लाख हेक्टरवर घसरली आहे — म्हणजे जवळजवळ निम्म्याने. कापसाचे क्षेत्र ३.६६ लाख हेक्टरने कमी झाले आहे. महाराष्ट्रातील मराठवाडा, सोलापूर व पश्चिम विदर्भ या परंपरागत कमी पाऊस क्षेत्रांवर एल निन्योचा सर्वाधिक फटका बसण्याची शक्यता आहे.
📋 ५. जिल्हानिहाय पाऊस अंदाज — ३ ते ९ जुलै (IMD Mumbai + माणिकराव खुळे + विजय जायभावे)
| जिल्हा / विभाग | ३-५ जुलै | ६-७ जुलै | ८-९ जुलै |
|---|---|---|---|
| पालघर, ठाणे, मुंबई | अतिमुसळधार 🔴 | जोरदार 🟠 | मध्यम 🟡 |
| रायगड | अतिमुसळधार 🔴 | अतिमुसळधार 🔴 | जोरदार 🟠 |
| रत्नागिरी | जोरदार 🟠 | जोरदार 🟠 | हलका 🟢 |
| सिंधुदुर्ग | मध्यम-जोरदार 🟡 | हलका 🟢 | हलका 🟢 |
| नाशिक, पुणे, नगर | मध्यम ते जोरदार 🟡 | मध्यम 🟡 | हलका 🟢 |
| विदर्भ | जोरदार काही ठिकाणी 🟡 | जोरदार 🟠 | मध्यम 🟡 |
| उत्तर मराठवाडा | अधूनमधून जोरदार 🟡 | विखुरलेला 🟢 | विखुरलेला 🟢 |
| सोलापूर, लातूर, धाराशिव | हलका-मध्यम 🟢 | हलका 🟢 | हलका 🟢 |
⚠️ ६. मत्स्यव्यावसायिकांसाठी तातडीचा इशारा
IMD ने स्पष्टपणे सांगितले आहे की कोकण, गोवा व कर्नाटक किनारपट्टीलगतच्या अरबी समुद्रात ८ जुलैपर्यंत मासेमारीसाठी जाऊ नये. बंगालच्या उपसागरात ओडिशा, आंध्र प्रदेश किनारपट्टी आणि अंदमान समुद्रात ७ जुलैपर्यंत मासेमारी बंद ठेवावी.
🌾 ७. शेतकऱ्यांसाठी IMD चा कृषी सल्ला — महाराष्ट्र
कोकण (रत्नागिरी, रायगड, सिंधुदुर्ग): भात व नाचणीची रोपवाटिका पेरणी सध्या पुढे ढकला. भाजीपाला, केळी, नारळ पिकांना आधार द्या. शेतातील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा होण्यासाठी चर खोदा. आंबा, काजू, सुपारी यांच्या नव्या लागवडी आत्ता नको.
मध्य महाराष्ट्राचे घाट क्षेत्र: भात व नाचणी रोपवाटिकांतून अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करा. भाजीपाला पिकांना बांबूचा आधार द्या.
विदर्भ: भाजीपाला रोपवाटिका व फळबागांमध्ये पाण्याचा निचरा होईल असे पाहा.
सर्व विभाग — पेरणीबाबत: माणिकराव खुळे यांच्यानुसार पेरणीयोग्य ओलाबद्दलचा निर्णय १० जुलैनंतरच घेता येईल. घाईने पेरणी करू नका. ५०-७५ मिमी पाऊस झाल्यावरच पेरणीचा निर्णय घ्या.
📌 ८. थोडक्यात — शेतकऱ्यांसाठी आजची करणीय गोष्टी
✅ कोकण व घाट क्षेत्र: नद्यांजवळ, दरड प्रवण भागात जाणे टाळा ✅ मुंबई, ठाणे, रायगड: पुढील ४ दिवस प्रवास शक्यतो टाळा ✅ सर्व शेतकरी: पेरणी घाईने करू नका — १० जुलैनंतर अपडेट घ्या ✅ खत खरेदी: एल निन्योच्या पार्श्वभूमीवर खते आत्ताच खरेदी करा — भाव वाढण्यापूर्वी ✅ पीकविमा: PMFBY — यंदा अनिवार्य आहे, सोडू नका ✅ सोलापूर, लातूर, धाराशिव: पाऊस कमी राहणार — पेरणीसाठी आणखी पावसाची वाट पाहा ✅ मत्स्यव्यावसायिक: ८ जुलैपर्यंत समुद्रात जाऊ नका
🔭 ९. पुढे काय — जुलैचा दुसरा आठवडा
माणिकराव खुळे आणि विजय जायभावे दोघेही सांगतात की ९ जुलैनंतर सर्व हवामान प्रणाली कमकुवत होऊन उत्तर भारताकडे सरकतील. मान्सून कमजोर होत जाईल. WMO च्या अहवालानुसार हीच वेळ एल निन्यो आणखी तीव्र होण्याची असेल. त्यामुळे जुलैचा उत्तरार्ध व ऑगस्ट महिना हा महाराष्ट्रासाठी — विशेषतः मराठवाडा, सोलापूर व पश्चिम विदर्भसाठी — सर्वाधिक चिंताजनक काळ असेल.
कृषी पर्व पुढील अपडेटमध्ये पेरणीच्या निर्णयासाठी जिल्हानिहाय मार्गदर्शन देईल.
स्रोत: WMO El Niño/La Niña Update, May 2026 | IMD Regional Meteorological Centre Mumbai, District Warning Table (03-07-2026, 12:56 PM) | IMD National Press Release (03-07-2026, 14:00 IST) | Times of India, Mumbai Edition (03-07-2026) | माणिकराव खुळे, निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ, IMD पुणे | विजय जायभावे, सिन्नर, जि. नाशिक
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व | मुंबई
🌧️🌡️ एल निन्यो + मान्सून संकट | ३ जुलै २०२६
जुलै-सप्टेंबरमध्ये एल निन्यो तीव्र होणार — WMO चा गंभीर इशारा; महाराष्ट्रात आठवडाभर मुसळधार पावसाची शक्यता
कृषी पर्व विशेष वृत्त | मुंबई
महाराष्ट्राच्या शेतकऱ्यांसमोर आज दोन परस्परविरोधी परंतु तितक्याच गंभीर आव्हानांचे चित्र आहे. एकीकडे जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) जुलै ते सप्टेंबर २०२६ दरम्यान एल निन्यो वेगाने तीव्र होण्याचा — आणि त्यामुळे देशभरात दुष्काळ, तीव्र उष्णता व अनियमित पाऊस होण्याचा — गंभीर इशारा दिला आहे. दुसरीकडे, याच काळात महाराष्ट्रात — विशेषतः कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात — आठवडाभर मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस पडणार असल्याचे IMD मुंबईने सांगितले आहे.
हे विरोधाभासी वाटत असले तरी वास्तव गुंतागुंतीचे आहे — एल निन्योचा फटका संपूर्ण हंगामाच्या एकूण पावसावर पडतो, तर सध्याच्या तीन सक्रिय हवामान प्रणाली कोकण व घाट परिसरात अल्पकालीन परंतु तीव्र पाऊस आणत आहेत. जून महिन्यात देशाचा पावसाचा तुटीचा टक्का ४०% राहिला आहे आणि कृषी मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार एकूण खरीप पेरणी गेल्यावर्षीपेक्षा २३% मागे आहे — हे वास्तव एल निन्योच्या प्रभावाचे स्पष्ट दर्शन घडवते.
🌡️ १. WMO चा धक्कादायक अहवाल — एल निन्यो ९०% निश्चित
जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) मे २०२६ मध्ये प्रकाशित केलेल्या El Niño/La Niña Update मध्ये अत्यंत स्पष्ट भाषेत म्हटले आहे:
जून-ऑगस्ट २०२६: एल निन्यो परिस्थिती विकसित होण्याची शक्यता ८०%, तर ENSO-तटस्थ परिस्थितीची शक्यता केवळ २०% राहिली आहे.
जुलै-सप्टेंबर, ऑगस्ट-ऑक्टोबर आणि सप्टेंबर-नोव्हेंबर २०२६: एल निन्यो परिस्थिती ठामपणे स्थिरावण्याची शक्यता ९०% किंवा त्यापेक्षा अधिक असेल. ENSO-तटस्थ परिस्थितीची शक्यता केवळ १०% वर घसरली आहे.
WMO ने नमूद केले आहे की मे २०२६ च्या मध्यापर्यंत विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरात समुद्रपृष्ठाचे तापमान वाढत आहे. त्याखाली खोल थरांमध्ये सरासरीपेक्षा +६°C अधिक उष्ण पाण्याचे प्रचंड साठे जमा झाले आहेत — हे एल निन्योच्या आगामी तीव्रतेचे सर्वात विश्वसनीय संकेत आहे. सदर्न ऑसिलेशन इंडेक्स (SOI) एप्रिल २०२६ मध्ये -११.२ वर पोहोचला आहे, जो एल निन्यो श्रेणीतच येतो.
WMO च्या या May 2026 अहवालाने La Niña च्या पुनरागमनाची शक्यता पूर्णतः नाकारली आहे.
भारतासाठी अर्थ काय?
Times of India ने ३ जुलैच्या अंकात दिलेल्या वृत्तानुसार WMO ने स्पष्ट केले आहे की एल निन्यो जुलै-सप्टेंबरदरम्यान “Rapid Development” होत जाईल आणि त्यामुळे भारतीय उपखंडात उष्णलहरी, दुष्काळ आणि अनियमित मान्सून पाऊस येण्याची शक्यता वाढेल. भारतात जूनमध्ये पावसाची तूट ४०% राहिली आहे आणि त्याचा थेट परिणाम खरीप पेरणीवर झाला आहे — कृषी मंत्रालयाच्या २५ जूनच्या आकडेवारीनुसार एकूण पेरणी क्षेत्र २३६ लाख हेक्टरवरून थेट १८२ लाख हेक्टरवर आले आहे.
🌧️ २. सध्याचा मान्सून — तीन प्रणाली एकत्र, कोकणात लाल इशारा
एल निन्योच्या दीर्घकालीन धोक्याच्या पार्श्वभूमीवर, IMD मुंबईने ३ जुलै २०२६ रोजी दुपारी १२:५६ वाजता जाहीर केलेल्या जिल्हानिहाय चेतावणी तक्त्यानुसार पुढील ५ दिवसांचे चित्र अत्यंत स्पष्ट आहे:
🔴 पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड — सर्वोच्च धोका (Red Alert): ३ ते ५ जुलैदरम्यान या जिल्ह्यांत Heavy to Very Heavy rainfall with Extremely Heavy rainfall at isolated places असे अधिकृत वर्गीकरण आहे. संभाव्यता: Very Likely. ६-७ जुलैला देखील जोरदार पाऊस कायम राहील.
🔴 रत्नागिरी — सातत्याने जोरदार: ३ ते ७ जुलैपर्यंत सलग पाच दिवस Heavy to Very Heavy पाऊस — Very Likely.
🟠 सिंधुदुर्ग — मध्यम ते जोरदार: ३ ते ७ जुलैदरम्यान Heavy rainfall — Very Likely. ७ जुलैपासून काहीसा कमी होईल.
🟡 धुळे — विजांच्या कडकडाटासह पाऊस: ३ जुलैला Thunderstorm with gusty winds (३०-४० kmph) आणि जड पाऊस. ४ जुलैला Heavy to Very Heavy with thunderstorm. ५ जुलैनंतर हलका ते मध्यम पाऊस.
IMD च्या राष्ट्रीय पत्रकानुसार मध्य महाराष्ट्र (Madhya Maharashtra) साठी ३ ते ७ जुलैदरम्यान Fairly Widespread to Widespread पाऊस, तर मराठवाड्यात ३ जुलैला Fairly Widespread आणि ४ ते ९ जुलैदरम्यान Isolated to Scattered पाऊस राहील.
गेल्या २४ तासांतील नोंदी (३ जुलै, सकाळी ८:३०): महाबळेश्वर (सातारा) — १९ सेमी, मंडणगड (रत्नागिरी) — १६ सेमी, गोंदिया (विदर्भ) — १६ सेमी.
🌀 ३. सध्याच्या पावसाला कारणीभूत हवामान प्रणाली
IMD नुसार सध्या पाच मुख्य हवामान प्रणाली एकत्र कार्यरत आहेत:
बंगालच्या उपसागरावर कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area): वायव्य बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र स्थिरावले असून ते पुढील दोन दिवसांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. याच्या प्रभावाखाली देशाच्या मध्यवर्ती भागात पुढील ४-५ दिवस मान्सून सक्रिय राहील.
हंगामी कमी दाबाचा आस (Seasonal Monsoon Trough): वायव्य राजस्थानपासून बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाच्या केंद्रापर्यंत खालच्या tropospheric पातळीत सक्रिय आहे.
शियर झोन (Shear Zone): सुमारे २१°N अक्षांशावर खालच्या व वरच्या tropospheric पातळींमध्ये.
Off-Shore Trough: महाराष्ट्र ते कर्नाटक किनारपट्टीदरम्यान समुद्रसपाटी पातळीत — हा कोकणात मुसळधार पावसाचे प्रमुख कारण.
पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance): मध्य tropospheric westerlies मध्ये ट्रफ स्वरूपात, २९°N च्या उत्तरेस ७०°E रेषेजवळ.
🌾 ४. एल निन्यो + सध्याचा पाऊस — शेतकऱ्यांसाठी खरा अर्थ काय?
येथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे आवश्यक आहे:
सध्याचा पाऊस हा मान्सूनच्या पहिल्या आवर्तनाचा (First Spell) भाग आहे — तो स्थानिक व तात्कालिक हवामान प्रणालींमुळे होत आहे आणि तो कोकण व घाट परिसरात तीव्र आहे.
एल निन्योचा धोका हा संपूर्ण हंगामाच्या एकूण पावसावर आहे — विशेषतः जुलैच्या दुसऱ्या आठवड्यानंतर पाऊस कमी होण्याची आणि दीर्घ कोरडे कालावधी (Dry Spells) येण्याची शक्यता अधिक आहे. माणिकराव खुळे यांनी स्पष्ट केले आहे की पूर्व विदर्भ वगळता उर्वरित महाराष्ट्रात जुलै महिन्यात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस राहण्याची शक्यता आहे.
जूनचा ४०% पावसाचा तुटीचा परिणाम: कृषी मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार देशभरात खरीप पेरणी २३% मागे आहे. डाळींची पेरणी गेल्यावर्षीच्या २.७३ लाख हेक्टरवरून थेट १.५५ लाख हेक्टरवर घसरली आहे — म्हणजे जवळजवळ निम्म्याने. कापसाचे क्षेत्र ३.६६ लाख हेक्टरने कमी झाले आहे. महाराष्ट्रातील मराठवाडा, सोलापूर व पश्चिम विदर्भ या परंपरागत कमी पाऊस क्षेत्रांवर एल निन्योचा सर्वाधिक फटका बसण्याची शक्यता आहे.
📋 ५. जिल्हानिहाय पाऊस अंदाज — ३ ते ९ जुलै (IMD Mumbai + माणिकराव खुळे + विजय जायभावे)
| जिल्हा / विभाग | ३-५ जुलै | ६-७ जुलै | ८-९ जुलै |
|---|---|---|---|
| पालघर, ठाणे, मुंबई | अतिमुसळधार 🔴 | जोरदार 🟠 | मध्यम 🟡 |
| रायगड | अतिमुसळधार 🔴 | अतिमुसळधार 🔴 | जोरदार 🟠 |
| रत्नागिरी | जोरदार 🟠 | जोरदार 🟠 | हलका 🟢 |
| सिंधुदुर्ग | मध्यम-जोरदार 🟡 | हलका 🟢 | हलका 🟢 |
| नाशिक, पुणे, नगर | मध्यम ते जोरदार 🟡 | मध्यम 🟡 | हलका 🟢 |
| विदर्भ | जोरदार काही ठिकाणी 🟡 | जोरदार 🟠 | मध्यम 🟡 |
| उत्तर मराठवाडा | अधूनमधून जोरदार 🟡 | विखुरलेला 🟢 | विखुरलेला 🟢 |
| सोलापूर, लातूर, धाराशिव | हलका-मध्यम 🟢 | हलका 🟢 | हलका 🟢 |
⚠️ ६. मत्स्यव्यावसायिकांसाठी तातडीचा इशारा
IMD ने स्पष्टपणे सांगितले आहे की कोकण, गोवा व कर्नाटक किनारपट्टीलगतच्या अरबी समुद्रात ८ जुलैपर्यंत मासेमारीसाठी जाऊ नये. बंगालच्या उपसागरात ओडिशा, आंध्र प्रदेश किनारपट्टी आणि अंदमान समुद्रात ७ जुलैपर्यंत मासेमारी बंद ठेवावी.
🌾 ७. शेतकऱ्यांसाठी IMD चा कृषी सल्ला — महाराष्ट्र
कोकण (रत्नागिरी, रायगड, सिंधुदुर्ग): भात व नाचणीची रोपवाटिका पेरणी सध्या पुढे ढकला. भाजीपाला, केळी, नारळ पिकांना आधार द्या. शेतातील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा होण्यासाठी चर खोदा. आंबा, काजू, सुपारी यांच्या नव्या लागवडी आत्ता नको.
मध्य महाराष्ट्राचे घाट क्षेत्र: भात व नाचणी रोपवाटिकांतून अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करा. भाजीपाला पिकांना बांबूचा आधार द्या.
विदर्भ: भाजीपाला रोपवाटिका व फळबागांमध्ये पाण्याचा निचरा होईल असे पाहा.
सर्व विभाग — पेरणीबाबत: माणिकराव खुळे यांच्यानुसार पेरणीयोग्य ओलाबद्दलचा निर्णय १० जुलैनंतरच घेता येईल. घाईने पेरणी करू नका. ५०-७५ मिमी पाऊस झाल्यावरच पेरणीचा निर्णय घ्या.
📌 ८. थोडक्यात — शेतकऱ्यांसाठी आजची करणीय गोष्टी
✅ कोकण व घाट क्षेत्र: नद्यांजवळ, दरड प्रवण भागात जाणे टाळा ✅ मुंबई, ठाणे, रायगड: पुढील ४ दिवस प्रवास शक्यतो टाळा ✅ सर्व शेतकरी: पेरणी घाईने करू नका — १० जुलैनंतर अपडेट घ्या ✅ खत खरेदी: एल निन्योच्या पार्श्वभूमीवर खते आत्ताच खरेदी करा — भाव वाढण्यापूर्वी ✅ पीकविमा: PMFBY — यंदा अनिवार्य आहे, सोडू नका ✅ सोलापूर, लातूर, धाराशिव: पाऊस कमी राहणार — पेरणीसाठी आणखी पावसाची वाट पाहा ✅ मत्स्यव्यावसायिक: ८ जुलैपर्यंत समुद्रात जाऊ नका
🔭 ९. पुढे काय — जुलैचा दुसरा आठवडा
माणिकराव खुळे आणि विजय जायभावे दोघेही सांगतात की ९ जुलैनंतर सर्व हवामान प्रणाली कमकुवत होऊन उत्तर भारताकडे सरकतील. मान्सून कमजोर होत जाईल. WMO च्या अहवालानुसार हीच वेळ एल निन्यो आणखी तीव्र होण्याची असेल. त्यामुळे जुलैचा उत्तरार्ध व ऑगस्ट महिना हा महाराष्ट्रासाठी — विशेषतः मराठवाडा, सोलापूर व पश्चिम विदर्भसाठी — सर्वाधिक चिंताजनक काळ असेल.
कृषी पर्व पुढील अपडेटमध्ये पेरणीच्या निर्णयासाठी जिल्हानिहाय मार्गदर्शन देईल.
स्रोत: WMO El Niño/La Niña Update, May 2026 | IMD Regional Meteorological Centre Mumbai, District Warning Table (03-07-2026, 12:56 PM) | IMD National Press Release (03-07-2026, 14:00 IST) | Times of India, Mumbai Edition (03-07-2026) | माणिकराव खुळे, निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ, IMD पुणे | विजय जायभावे, सिन्नर, जि. नाशिक
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व | मुंबई
🌧️ IMD हवामान अंदाज — ४ जुलै २०२६
महाराष्ट्रासाठी विशेष विश्लेषण | कृषिपर्व
महाराष्ट्रातील आजची स्थिती
बंगालच्या उपसागरात Well-Marked Low-Pressure Area सक्रिय आहे. त्याचा थेट परिणाम महाराष्ट्रावर होत असून पुढील ४-५ दिवस मोसम सक्रिय अवस्थेत राहणार आहे.
विभागनिहाय पाऊस अंदाज (४ ते १० जुलै)
| विभाग | ४-५ जुलै | ६-७ जुलै | ८-१० जुलै |
|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | अत्यंत जड पाऊस 🔴 | अत्यंत जड पाऊस 🔴 | जड पाऊस 🟠 |
| मध्य महाराष्ट्र | अत्यंत जड पाऊस 🔴 | जड पाऊस 🟠 | तुटक पाऊस 🟡 |
| मराठवाडा | जड पाऊस 🟠 | तुटक पाऊस 🟡 | तुटक पाऊस 🟡 |
| विदर्भ | मध्यम पाऊस 🟡 | मध्यम पाऊस 🟡 | मध्यम पाऊस 🟡 |
🔴 आजचे विशेष इशारे — महाराष्ट्र
कोकण व गोवा:
४ ते ७ जुलैपर्यंत अत्यंत जड ते अतिवृष्टी शक्य. ताशी ४०-५० किमी वेगाने वारे. दापोली (रत्नागिरी) — ५० किमी/तास, मुंबई Cruz — ४१ किमी/तास नोंदवले.
मध्य महाराष्ट्र (पुणे, नाशिक, सातारा, सांगली):
४ ते ६ जुलैपर्यंत अत्यंत जड पाऊस. महाबळेश्वर — काल २७ सेमी पाऊस! ताशी ४८-५४ किमी वेगाने वारे. बारामती (पुणे) — ४८ किमी/तास.
मराठवाडा:
४-५ जुलैला जड पाऊस. वैजनाथ (बीड) — ५२ किमी/तास, चाकूर (लातूर) — ४८ किमी/तास वारे नोंदवले. ६ जुलैपासून पाऊस कमी होणार.
विदर्भ:
चंद्रपूर — ४१ किमी/तास वारे. मध्यम ते सामान्य पाऊस. पूर्व विदर्भात समाधानकारक.
मोसम आगमन स्थिती
IMD नकाशानुसार ४ जुलै रोजी मोसमाची उत्तर सीमा (NLM) जामनगर, उदयपूर, अजमेर, झुंझुनू, हिसार, भटिंडा मार्गे आहे. गुजरात, हरियाणा, पंजाबमध्ये पुढील ४ दिवसांत मोसम पुढे सरकणार.
🌾 शेतकऱ्यांसाठी तातडीचा सल्ला
कोकण:
भात रोपवाटिका पेरणी थांबवा. अतिरिक्त पाण्याचा निचरा आत्ताच करा. नारळ, काजू, आंबा बागांना आधार द्या.
मध्य महाराष्ट्र:
सोयाबीन पेरणीसाठी अजून ४-५ दिवस थांबा. शेत बांध मजबूत करा. भाजीपाला बागा झाकून ठेवा.
मराठवाडा:
४-५ जुलैला पाऊस — पण पेरणीसाठी घाई नको. ५०-७५ मिमी पाऊस एकसलग झाल्याशिवाय पेरू नका. ६ जुलैनंतर पाऊस कमी होणार — पेरणी संधी त्यावेळी पाहा.
विदर्भ:
कापूस पेरणीसाठी परिस्थिती अनुकूल होत आहे. ७-१० जुलैदरम्यान संधी मिळू शकते.
⚠️ मच्छिमारांसाठी इशारा
अरबी समुद्र — गुजरात, कोकण, गोवा, कर्नाटक किनारपट्टी: ९ जुलैपर्यंत समुद्रात जाऊ नका.
बंगालचा उपसागर — ओडिशा, आंध्र किनारपट्टी: ८ जुलैपर्यंत.
थोडक्यात — आजचा महाराष्ट्र मोसम संदेश
कोकण-मध्य महाराष्ट्रात पुढील ३ दिवस अतिवृष्टीचा धोका. मराठवाड्यात आज-उद्या पाऊस, नंतर कमी. विदर्भात समाधानकारक. पेरणी घाई करू नका — मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रात ७ जुलैनंतर पेरणीची योग्य संधी पाहा.
स्रोत: IMD प्रेस रिलीज, ४ जुलै २०२६, दुपारी २:०० IST
विश्लेषण: विजय गायकवाड | कृषिपर्व | krishiparva.in